ویرایش یک NGO سازمان مردم نهاد، غیر سیاسی، غیر دولتی، غیر انتفاعی- با هویت حوزوی- تاسیس سال 1428/1386/2007
 
شنبه 23 آذر 1398
  Islamic Strategic Studies Institute  = www.isin.ir
موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام
 
   

 شما اینجا هستید : معاونت تحقیقات > فهرست کرسی‌های نظریه‌پردازی و ترویجی > عدل شبکه ای

عدل شبکه ای

بسم الله الرحمن الرحیم

موضوع بحث: « عدل شبکه‌ای » چیست؟ چرا؟ و چگونه؟

مساله بحث: شاخص تحقق «عدل» و راهبرد تحقق آن چیست؟ (چگونه تصمیم و رفتاری عادلانه است؟)

فرضیه بحث:

1.  عدل شبکه‌ای = رعایت «حق» در مقیاس شبکه هستی

2. عدل شبکه‌ای = برآیند مطلوبیت در پنج محور: مطلوبیت جسمی، مطلوبیت فکری روحی، مطلوبیت جمعی (خانواده، شهر، کشور، بین‌الملل)، مطلوبیت محیط‌زیستی، مطلوبیت پایدار (با میل به سمت بی‌نهایت)

3. در تصمیم‌گیری‌ها، معادله محاسبه نفع و ضررها باید براساس «عدل شبکه‌ای» باشد تا عدالت تحقق پیدا کند.


 تبیین بحث:

عدل، نسبتي ميان امكانات و نيازها وهزينه‌هاست كه سبب شود همة عناصر مرتبط با موضوع بتوانند به‌سوي كمال طبيعي خود حركت كنند(اِعطَاءُ كُلِْ ذِي‌حَقّ حَقَّه). اين تعريف حاوي موارد زير است:

  1. انحصار به انسان ندارد، محيط‌زيست و موجودات مرتبط با زندگي انسان را نيز در برمي‌گيرد. 
  2. شاخص "هر چيزي حداقل به‌اندازةنيازش، بهره ببرد و حداكثر به ‌اندازة توانش از او خواسته شود" را در بردارد.
  3. به شاخص فوق محدود نشده و به شاخص"حركت به سوي رشد و كمال" نيز توسعه يافته است.
  4. شاخص "به‌فعليت درآمدن قوا واستعدادها" را ارائه كرده است.
  5. ميان نيازهاي صادق و كاذب، قواي مثبت و منفي تمايز داده است.
  6. هدف‌مدار است.
  7. امنيت كار و سرمايه را تواماً در بردارد.
  8. ضرورت توازن ميان رعايت حقوق فرد وحقوق جمع را ارائه نموده است.(هويّت توازن‌‌گرايانه)

تعاريف و ديدگا‌ه‌هاي مختلفي در موردعدل ارائه شده است، مرحوم علامه طباطبايى رضوان الله تعالى عليه چنين نوشته‌اند:

«حقيقت عدل برپاداشتن مساوات است و برقرارى موازنه بين امور، به طورى كه هر چيزى سهم مورد استحقاق خويش را داشته باشد و همه امور، در جاى‏گاه مستحق خويش قرارگيرند. 

پس عدل در اعتقاد، آن است كه به حق ايمان آورد و عدل در افعال فردى، آن استكه به آنچه سعادت او را تامين مى‏‌كند، عمل كند و از آنچه كه موجب تيره‏‌روزى اواست، اجتناب نمايد. عدل در ميان مردم آن است كه هر شخصى را در جاى‏گاه مورداستحقاق عقلى، شرعى و عرفى آن قرار دهد.(ر.ك. به تفسير الميزان، ج12، ص353). 

ارسطو نيز در كتاب سياست، مفهوم برابرى مطلق را در مقابل واژه عدالت نمى‌‏پذيرد، وى مى‏‌نويسد: همه مردميان به هر تقدير تصورى از دادگرى دارند، ولى تصورشان كامل نيست و از بيان كامل چگونگى دادگرى مطلق ناتوانند، مثلا گروهى برآنند كه دادگرى همان برابرى است و به راستى هم‏چنين است، ولى برابرى نه براى همه، بلكه براى كسانى كه با يكديگر برابر باشند، دادگرى است. گروه ديگر عقيده دارند كه دادگرى در نابرابرى است و باز اين سخن درست است ولى نابرابرى نه براى همه، بلكه براى مردم نابرابر عين عدل است... مفهوم دادگرى نسبى است و نسبت به اشخاص فرق مى‏كند و توزيع چيزها وقتى دادگرانه است كه ارزش همه چيز متناسب با ارزش كسى باشد كه آن را دارا شده است‏.(ر.ك. به سياست، ارسطو، ترجمه حميد عنايت، نشر نيل1337 ص121).

در برخي نظرياتي كه به‌جهت تئوري‌سازي براي عدالت ارائه شده است، از شاخصة "فرصت‌سازي برابر" به‌عنوان جوهرة عدالت ياد مي‌شود(ر.ك. به مقالة"نگرش معرفت‌شناختي به عدالت"، دكتر عماد افروغ، روزنامه خراسان21/9/80)، اين تئوري حداقل براي يك سوال بايد پاسخي منطقي داشته باشد تا انسجام آن از بين‌ نرود، سوال اين است كه:براي كساني كه از نظر توانايي و امكانات، ضعيف‌تر از بقيه هستند، در فضاي فرصت‌هاي برابر چه بهره و نصيبي وجود دارد؟

نتایج، آثار و لوازم پذیرش فرضیه:

انگيزه‌هاي هر فرد، مركز شخصيت اوست. ما تنها هنگامي مي‌گوييم:«من او را خوب مي‌شناسم» كه از درون فردِ مورد نظر اطلاع داشته باشيم، بالخصوص ازانگيزه‌هاي او در بروز احساس‌ها و رفتارها. شخصيت هر انساني، براساس افكاري است كه در ذهن او مي‌گذردو احساس‌هايي[1]كه در درون او ظهور مي‌كند و رفتارهايي كه از خود بروز مي‌دهد. انسان با تغيير اين افكار و احساس‌ها و رفتارها مي‌تواندتغيير شكل بدهد و از يك نوعِ شخصيتي به نوعي ديگر متحول شود. يكي از بهترين مولّفه‌هاي سنجش هويّت و تعيين شخصيت افراد،ارزيابي تصميم‌ها و انتخاب‌هاي آنهاست. 

«تصميم»، ترجيح يك گزينه از ميان دو يا چند گزينه است كه براساس محاسبةبيشترين نفع و كمترين ضرر انجام مي‌پذيرد. چگونه بايد تصميم گرفت؟ 

«تصميم‌گيري»، روندي مبتني برارزيابي اطلاعات براي دست‌يابي به امكان حصول نتايج مختلف، انتخاب مسير بهينه وبررسي نتايج تصميم است. افراد بر اساس نفع و ضرري كه تعريف مي‌كنند، تصميماتشان متفاوت مي‌شود؛ ملاحظة نفع وضررهاي فردي موجب تصميماتي متفاوت از ملاحظة نفع و ضررهاي جمعي مي‌گردد، توجه به نفع و ضررهاي كوتاه مدت سبب تصميم‌گيري‌هايي غير از توجه به نفع و ضررهاي بلند مدت مي‌شود. افرادوقتي تصميمي مي‌گيرند، نگرش‌ها و احساس‌هاي خود را بروز مي‌دهند. 

وضعيت موجود در تصميم‌گيري‌ها: 

عموم افراد براساس حسيّ كه از تجربه‌هاي فردي در زندگي به‌دست آورده‌اند تصميم مي‌گيرند(تصميم‌گيري براساس احساس نفع و ضررِ فردي) و در برابر پاسخ به سوالِ چرا اين انتخاب را انجام دادي؟ مي‌گويند: خوشم آمد، دلم خواست، دوست داشتم، براي من مفيدبود، به‌نظر خوب مي‌رسيد و ...اما چه بسيارند تصميماتي كه به ضرر ديگران تمام مي‌شونديا به ضرر جسم يا فكر و روح يا محيط‌زيست!! 

واقعاملاك تصميمِ‌ درست و نادرست يا تصميمِ خوب و تصميمِ بد چيست؟ نظريه‌پردازانِ اخلاق، در اين حيطه تئوري‌هاي مختلفي را ارائه كرده‌اند:

  1. مكتب لذت‌گرايي: هر چه لذت داشته باشد خوب است
  2. مكتب منفعت عمومي: هر چه براي افراد بيشتري فايده داشته باشد خوب است.
  3. مكتب عاطفه‌گرايان: هر كاري كه با نيت نوع‌دوستي انجام مي‌شود خوب است.
  4. مكتب وجدان‌گرايي: هر كاري كه وجدان انسان آن را مجاز مي‌شمرد خوب است.
  5. مكتب قدرت‌طلبي: هر چه به انسان قدرت مي‌دهد خوب است.
  6. مكتب وظيفه‌گرايي: آنچه براي انجام وظيفه محقق مي‌شود خوب است.

هركدام از ما ناخودآگاه براساس مبنايي مانند مباني فوق عمل مي‌كنيم و تصميم مي‌گيريم كه كاري را انجام دهيم يا انجام ندهيم؛ تصميمات خود را مرور كنيد و ببينيد دربرابر پاسخ به سوالِ چرا اين‌كار را كردي؟ چه پاسخي مي‌دهيد تا معلوم شود ناخودآگاه تابع كدام نظريه اخلاقي هستيد؟ آيا از گروهي هستيم كه خداوند آنان رااين‌گونه توصيف كرده است: أفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ... فَمَنْ يَهْديهِ مِنْ بَعْدِاللَّهِ[2] «آيافردي را كه دلخواه و تمايلاتش، مبناي انتخاب‌ها و رفتارهاي اوست ديده‌اي؟!...غيراز خداوند چه كسي مي‌تواند او را اصلاح كند؟!» به‌نظرشما يك تصميمِ درست و خوب چگونه تصميمي است؟ 

وضعيت مطلوب در تصميم‌گيري‌ها: 

هرتصميمي كه بگيريم و براساس آن رفتاري را از خود بروز دهيم، اثري در جسم و فكر وروح ما، اثري در محيط، اثري در مجموعة انسان‌ها و اثري در كل هستي ايجاد مي‌كند عقل بشر خصوصيت شبكه‌اي و درهم‌تنيده بودنِ جهان هستي را دريافته است و خود را دربرابر ضرورت تصميم‌گيريِ شبكه‌اي با ملاحظة همة فعل‌وانفعال‌ها بين تمام اجزاءهستي مي‌يابد.

تصميم‌گيريِ شبكه‌اي:

هرتصميمي كه مي‌گيريم بايد اثر و نتيجه‌اش فقط فردي نباشد، جمعي نيز باشد؛ فقط جسمي نباشد،به نفع فكر و روح نيز باشد؛ فقط انساني نباشد، تمام موجودات و محيط را نيز در نظرداشته باشد؛ فقط چند روزه و كوتاه مدت نباشد بلكه پايدار و روبه‌سوي ابديت هم باشد. در محاسبه نفع وضرر بايد اصول زير را رعايت كرد:

·      فقط خود را نبين، همه را ببين.

·      فقط نيازهاي مادي را نبين، همه نيازهاي وجودت را ببين.

·      فقط زندگي موقت دنيا را نبين، زندگي ابدي را هم ببين.

روايات زير را از اميرالمومنين علي عليه‌السلام و حضرت صادق عليه‌السلام ببينيد:

كَمْ مِنْ لَذَّةٍ دَنِيَّةٍ مَنَعَتْ سَنَي دَرَجَاتِ «چه بسيار لذت بردن‌هاي ناچيزي كه از رسيدن به موفقيت‌هاي والا جلوگيري كرده است!»[3] كَمْ مِنْ صَبْرِ سَاعَةٍ قَدْ أَوْرَثَتْ فَرَحاً طَوِيلًا وَ كَمْ مِنْ لَذَّةِسَاعَةٍ قَدْ أَوْرَثَتْ حُزْناً طَوِيلًا[4] «چه بسيار تحمل كردن‌هاي كوتاه مدتي كه سبب خوشحالي و راحتيِ دراز مدت شده است و چه بسيار مطابق ميل رفتار كردن‌هايي كه غصه‌هاي طولاني به دنبال داشته است!»

اگرمروري نسبت به قانون‌ها و فرهنگي كه دين براي بشريت ارائه كرده است داشته باشيم مي‌ببينيم از معادلاتي غير از موارد فوق تبعيت نكرده است. 


[1] منظور از كلمة «احساس»، صِرفاً عواطف و تحريكات روحي نيست، بلكه هرگونه دريافت و ادراك دروني‌ست.

[2] سوره الجاثيه/آيه24

[3] غررالحكم و دُررالكلم، آمدي، ص330

[4] مستدرك ‏الوسائل، محدثنوري، ج11، ص263، باب وجوب الصبر على طاعة الله

مباحث و مفاهیم کلیدی مرتبط به این بحث:

عدل‌شناسی ، عدل شبکه‌ای ، عدل در مقیاس شبکه هستی ، هویت عدل ، شاخص تحقق عدل، تصمیم‌گیری ، معادلات تصمیم

 

 

مشهد مقدس - چهارراه زرّینه - خیابان شهید محسن کاشانی - کاشانی۲۵ - تلفن05132285800 info@isin.ir