ویرایش یک NGO سازمان مردم نهاد، غیر سیاسی، غیر دولتی، غیر انتفاعی- با هویت حوزوی- تاسیس سال 1428/1386/2007
 
سه شنبه 19 آذر 1398
  Islamic Strategic Studies Institute  = www.isin.ir
موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام
 
   

 شما اینجا هستید : موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام > تعریف و توصیف مفاهیم زیربنایی و کلیدی > تحلیل مفهوم شاخص و شاخص سازی

تحلیل مفهوم "شاخص و شاخص سازی"

بسم الله الرحمن الرحیم

موضوع بحث: شاخص چیست؟ چرا مورد توجه ویژه قرار دارد؟ و چگونه ساخته می شود؟ 

مساله بحث: چگونه میزان تحقق یک پدیده یا آثار آن را اندازه‌گیری کنیم؟

فرضیه بحث:

1.  شاخص = صفتی در یک پدیده که می‌توان براساس تغییرات آن، موقعیت پدیده را از پدیده‌های دیگر متمایز کرد و نسبت به هدف مرتبط با آن پدیده، سنجشی را صورت داد.

هر وقت کلمه «شاخص» را می‌شنویم باید بلافاصله از خود بپرسیم «چه فرآيندی قرار است اتفاق بیفتد؟» و در دنباله بپرسیم «چه هدفی توسط این فرآیند باید محقق شود؟»

2.  شاخص‌ها تعیین‌کننده خصوصیات فرآیندها هستند، فرآیندهایی که برای رسیدن به هدف مورد نظر باید ایجاد شوند؛ بنابراین تا شاخص نداشته باشیم نمی‌توانیم فرآیند لازم برای رسیدن به هدف را فعال کنیم.

3. برای ساختن شاخص‌ها باید الف: هدف مورد نظر را تحلیل به اجزاء و روابطش بکنیم (برای کشف عناصر و فرآيندی را که این عناصر را طوری با هم ترکیب می‌کند که هدف حاصل شود)، ب: علل ایجاد کننده هر یک از عناصر و ایجاد کننده رابطه میان آنها را کشف کنیم، ج: آثار هدف مورد نظر را در ابعاد ده گانه هر پدیده (مقولات عشر) به دست بیاوریم، د: هر کدام از علل و آثار را به‌صورت یک صفت قابل اندازه‌گیری بیان کنیم.

 شواهد تایید کننده فرضیه:

در کتاب «شاخص‌های فرهنگ عمومی» تدوین شورای فرهنگ عمومی کشور، در تعریف «شاخص» آمده است: 

شاخص، امری است که به‌وسیله آن بتوان کمیت، کیفیت و تغییرات یا ثبوت یک موضوع را تشخیص داد و اندازه گیری کرد؛ مثلا تغییرات طول ستون جیوه در دماسنج شاخص تغییرات درجه حرارت است؛ رفتار انسان شاخص تغییرات شخصیت اوست.[1]

سازمان بهداشت جهانی، در تعریف شاخص چنین آورده است: شاخص‌ها متغیرهایی هستند که به سنجش تغییرات بطور مستقیم یا غیرمستقیم کمک می‌کنند.

 در سامانه مدیریت دانش «هم افزا» در تعریف شاخص آمده است: 

متغیری برای شناخت و ارزشیابی، که فرصت یا ابزاری برای ‌مقایسه شرایط و حساسیتها، موقعیتها و گرایشها بوده، در ارتباط با اهداف و مقاصد، امکان تشخیص و پیش بینی می دهد.

علائم، نشانه ها و معیارهایی برای سنجش و تمیز بین دومسئله یا موضوع مشتبه.

متغیری که بر خاصیتی اطلاق میشود و به تعریف آن کمک می کند و شاخص خودش هدف نیست،بلکه نشانگر تحقق هدف است.[2]

شاخص‌ها، کمّی و کیفی هستند؛ شاخص کمی مانند تعداد مقالات منتشرشده در مجلات علمی پژوهشی برای سنجش میزان فعالیت یک محقق؛ و شاخص کیفی مانند میزان اثرگذاری مقالات فوق در حل مسائل مربوط به یک علم.

در شاخص‌های متداول از پارامترهای کیفی کمتر استفاده می‌شود و این امر سبب ایجاد آسیب در تشخیص نهایی می‌گردد مثلا افزایش تعداد ساعات برنامه‌های رسانه، به معنی افزایش فعالیت فرهنگی ارتباطی تلقی می‌شود در حالی‌که بدون توجه به محتوای ارائه شده و تاثیر مثبت یا منفی آن در فرهنگ جامعه نمی توان رشد فرهنگی را نتیجه گرفت.

شاخص‌ها، می‌توانند برای سنجش پدیده‌ای ترکیبی مانند توسعه و پیشرفت استفاده شوند یا برای سنجش پدیده‌ای کلان مانند اقتصاد یا فرهنگ، یا برای سنجش پدیده‌ای خُرد مانند میزان مطالعه در جامعه

در شاخص‌های ترکیبی و کلان باید مجموعه‌ای از شاخص‌های خُرد تعریف شوند و نسبت آنها با کل پدیده محاسبه شود و هر یک ضریب خاص بگیرد و سپس برآیند شاخص‌ها، به عنوان شاخص کل عرضه شود.

بنابراین شاخص‌ها برای سه امر زیر مورد استفاده قرار می گیرند:

  1. چهارچوبی نظری برای حرکت علمی
  2. ابزاری برای سنجش و ارزیابی در عمل
  3. اهدافی برای سیاستگذاری

 چگونه شاخص‌سازی کنیم؟

قدم ا) تعیین پدیده‌ای که می‌خواهیم بسنجیم:

فرض کنید می‌خواهیم میزان «دینداری» جامعه را بسنجیم تا براساس نتایج سیاستهای فرهنگی تنظیم کنیم.

قدم2) تعریف پدیده و تحلیل مفهومی آن به عناصر و روابط:

در تعریف دینداری آمده است: «دینداری، باور به گزاره های معرفتی دین، انگیختگی مبتنی بر این باورها و رفتار مناسب با دستورهای عملی دین است.»[3]

در این تعریف، عناصر سه‌گانه «باور ، احساس و رفتار» نقش کلیدی دارند.

قدم3) کشف مصداق برای هر یک از عناصر:

در مثال فوق، در قسمت «باور به گزاره های معرفتی» با مراجعه به منابع معتبر دین می‌یابیم که سه مصداق برای حداقل باور به گزاره‌های معرفتی دین لازم است: باور به وجود خالقی بی‌نهایت، باور به زندگانی پس از مرگ در عالمی دیگر، باور به فرستاده خدا و برنامه خدا برای زندگی.

قدم4) کشف ظهور و بروز هر کدام از مصادیق: (به چه شکل و صورتی خود را در زمینه‌های مختلف بروز می‌دهد؟)

در مثال فوق، در قسمت باور به وجود خالقی بی‌نهایت، با مراجعه به طرز تعبیرهای دین و طرز تعبیرهای عرف عمومی از این مقوله، می‌توان آثار زیر را  شناسایی کرد: مشغول‌شدن فکر به مبدء پیدایش هستی و انسان، ایجاد سوال نسبت به تقدیر و ساختار از پیش‌تعیین‌شده در هستی، ابهام در تصور خداوند و تلاش برای تصویرسازی از او، توجه به حضور او در هر زمان و هر مکان و ....

قدم5) ترجمه هر کدام از اثرها به جمله‌ای سوالی یا گزاره‌ای خبری که در مقیاس‌های سنجش به‌کار می‌روند:

در مثال فوق، می‌توان سوالات و جملات زیر را به‌کار برد: در هفته گذشته چندبار به طور ویژه به یاد خداوند افتاده‌اید؟ آیا خدای شما شکل و صورت دارد؟ فهمیدن منشاء پیدایش عالم چقدر برای شما مهم است؟ و ...

در قالب جملات خبری می‌توان چنین گزاره‌هایی را برای سنجش تولید کرد: 

تقدیرهای خداوند برای من قابل درک نیست؛ خدای بی‌نهایت معقول است؛ چگونگی حضور خداوند در زندگی برای من حل شده است، و ....

قدم6) انتخاب ابزار مناسب برای سنجش آثاری که در قالب جملات درآمده‌اند:

در مثال فوق، با انتخاب طیف سنجش کیفی بین صفر تا ده یا انتخاب طیف سنجش پنچگانه «خیلی کم، کم، تا حدودی، زیاد و خیلی زیاد» که بیانگر شدت و ضعف یک اثر هستند می‌توان مفهوم «دینداری» را که پدیده‌ای ترکیبی و درونی است،‌ با مصاحبه مستقیم یا همزیستی و مشاهده‌های غیرمستقیم، سنجید.

نکته مهم: هر کدام از مراحل فوق، نیازمند اثبات روایی و پایایی می‌باشند و نحوه عملیاتی کردن مصاحبه یا مشاهده نیز تابع ضوابطی است که در علوم اجتماعی و زیستی، در مباحث روش تحقیق کمی و کیفی، به تفصیل بیان شده است و رعایت آنها ضروری است. 

مطالعه دو کتاب ارزشمند «مبانی نظری مقیاس‌ها دینی» تالیف حجت‌الاسلام دکتر آذربایجانی و همکاران، و کتاب «سبک زندگی اسلامی و ابزار سنجش آن» تالیف حجت‌الاسلام دکتر کاویانی، نشر پژوهشگاه حوزه و دانشگاه بسیار مفید و راهگشاست.

نتایج، آثار و لوازم پذیرش فرضیه:

براساس موارد فوق الذکر می‌توان گفت: هر گونه پدیده‌ای اعم از مادی و غیرمادی، درونی و بیرونی، خُرد و کلان، بسیط و ترکیبی، با استفاده از روش فوق قابل تبدیل به شاخص و در نتیجه قابل اندازه گیری و تشخیص وضعیت هستند. 

کلیه مفاهیم دینی قابل سنجش هستند و از مهم ترین وظایف عالمان دین، ترجمه مفاهیم دینی به زبان شاخص‌ها و تولید ابزار سنجش آنهاست. 

تا مفاهیم دینی به زبان شاخص‌ها ترجمه نشوند، سیاستگذاری براساس دین معنی‌دار نخواهد شد.

 مباحث و مفاهیم کلیدی مرتبط به این بحث:

هویت شاخص، فرآیند شاخص‌سازی، مقیاس‌های سنجش، تحقیقات کیفی، مفهوم‌سازی، سیاستگذاری، زبان شاخص‌ها


برخی فایل‌های مهم و لازم در بحث شاخص‌ها و بالخصوص شاخص‌های کلان در مباحث توسعه و تمدن، و شاخص‌های  دینی(همه موارد کلیک می‌شوند)


[1] کتاب شاخص‌های فرهنگ عمومی، تالیف دفتر سنجش فرهنگی، نشر دبیرخانه شورای فرهنگ عمومی1386 ، ص56

[2] پایگاه هم افزا به نشانی www.bsmt.ir

[3] مصباح، علی، دکترای روان‌شناسی، مقاله مفهوم دین در بستر آزمونهای روان سنجی، از کتاب مبانی نظری مقیاس‌های دینی، نشر پژوهشگاه حوزه و دانشگاه

 

 

مشهد مقدس - چهارراه زرّینه - خیابان شهید محسن کاشانی - کاشانی۲۵ - تلفن05132285800 info@isin.ir