ویرایش یک NGO سازمان مردم نهاد، غیر سیاسی، غیر دولتی، غیر انتفاعی- با هویت حوزوی- تاسیس سال 1428/1386/2007
 
چهارشنبه 20 آذر 1398
  Islamic Strategic Studies Institute  = www.isin.ir
موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام
 
   
تمام جملات و کلمات کلیک می‌شوند
روش سنجش و آزمون نظریه ها

بسم الله الرحمن الرحیم

موضوع بحث: « روش سنجش و آزمون نظریه‌ها »

مساله بحث: چگونه از منطقی بودن، کارآمد بودن یک نظریه می‌توان مطمئن شد؟ شاخص‌های برتری یک نظریه بر نظریات رقیب چیست؟

پیش‌فرض‌ها: 

1. نظریه = دستگاه علمی که به تبیین چیستی،چرایی یا چگونگی یک پدیده می‌پردازد. ( دستگاه علمی = مجموعه‌ای حاوی تعاریف ، اصول موضوعه، قوانین،قضایا وتوصیف‌ها از نوع رابطه میان متغیرها)

2. نظریه پردازی دارای سه سطح و چهارده فرآيند است. (انتقال به بحث تفصیلی)

3. براساس «نظریه» می‌توان مدل‌سازی کرد.

فرضیه بحث:

1.  آزمون نظریه‌ها براساس قواعد شکلی و قواعد محتوایی نظریه‌پردازی انجام می‌شود. 

2. قواعد شکلی نظریه‌پردازی = تنظیم مطالب از زیرساخت‌ها به نتایج (حداقل 12 محور: مساله مورد بحث، تعاریف و مفاهیم،‌ پارادایم با تاکید بر روش‌شناسی، شواهد اولیه، احتمالات ممکن، فرضیه (احتمال بهینه)، استدلال، نمونه‌ها، نتایج و آثار و روابط بعدی، توصیه‌ها، مجهولات

3. قواعد محتوایی نظریه‌پردازی = شاخص‌های صحت و کیفیت در هر یک از محورهای دوازده‌گانه فوق

 تبیین بحث:

جدول زیر براساس قواعد نظریه‌پردازی که بحثی میان‌رشته‌ای میان «علم منطق، فلسفه علم و معرفت‌شناسی» است، تنظیم شده و به جهت شفاف شدن محورهای آن، با یک مثال نیز تطبیق شده است:

ردیف

محورهای تحلیل و بررسی یک نظریه

محتوای نظریه

(به عنوان مثال = نظریه دین راهبردی)

1.                    

متن نظریه (عبارات اصلی بیان‌کننده نظریه)

دین اسلام توان و ظرفیت برنامه ریزی برای پاسخگویی به نیازهای واقعی زندگی بشر را در این دنیا دارد.

2.                    

مفاهیم اصلی تشکیل‌دهنده نظریه

دین اسلام- دین حداکثری- برنامه ریزی- نیازهای واقعی

3.                    

مساله اصلی نظریه (صاحب‌نظریه به حل چه مساله‌ای اهتمام ویژه دارد؟)

دین در چه حوزه های برنامه دارد و پاسخگوی چه نیازهای است؟

4.                    

مسائل فرعی نظریه (صاحب‌نظریه به دنبال پاسخ‌گویی به چه مسائلی است؟)

تعریف دین چیست؟ منبع دین چیست؟ دین جامعیت دارد؟

5.                    

بستر معرفتی نظریه (نظریه و صاحب‌نظریه از چه نظریات یا افکاری اشراب شده‌اند؟)

1- واقعیتی در خارج هست و قابل شناخت.

2- پایه شناخت واقعیت بدیهیات است.

3- انسان و جهان قابل شناخت است.

4- قانون عام حاکم بر عالم «علت و معلول» است.

5- هدفدار بودن زندگی و خلقت.

6.                    

چهارچوب معرفتی حاکم بر نظریه (پارادایم و گفتمان حاکم بر نظریه، با ذکر تمام محورهای تشکیل‌دهندة پارادایم)

پارادایم شبکه ای(انسان شناسی، هستی شناسی، دین شناسی، ارزش شناسی، روش شناسی، معرفت شناسی، ... مبتنی برنظر اسلام)

7.                    

چهارچوب روشی حاکم بر نظریه (از چه روش یا روش‌هایی برای تعریف، توصیف، تفسیر و تبیین استفاده کرده است؟)

1- احتمال پردازی

2- انتخاب احتمالهای ممکن الوقوع و منطقی

3- ترکیب احتمالهای ممکن الوقوع با قیاس منجر به تولید فرضیه

4- جستجو(استقراء) در آیات و روایات برای تأیید و عدم تأیید فرضیه و یا تولید فرضیه جدید

5- تحلیل اطلاعات بدست آمده

6- جمع آوری شواهد و مستندات

7- تولید نظریه مبتنی برنظر اسلام

8.                    

پیشینه نظریه (چه نظریاتی مشابه این نظریه عرضه شده است؟)

دین حداکثری

9.                    

تعاریف موجود در نظریه (چه تعاریفی در نظریه ذکر شده است؟)

دین = علم ابراز شده الهی برای بشر به جهت تنظیم حرکت او در دنیا برای عبور به سوی ابدیت

10.                 

توصیف‌های موجود در نظریه (قیود و شرایط هر یک از موضوع و محمول و نسبت)

1- ظرفیت برنامه ریزی

2- پاسخ گویی به نیازهای واقعی

3- معنای زندگی بشر

11.                 

روابط موجود در نظریه (چه روابطی بین مولفه‌ها یا مفاهیم یا عناصر یا متغیرهای مختلف در نظریه آمده است؟)

روابط بین:

1- مارواء

2- دین

3- انسان

4- زندگی

5- برنامه ریزی

6- نیازها

12.                 

تبیین‌های موجود در نظریه (چه استدلال‌هایی در نظریه ذکر شده است؟)

عقلی:

مقدمه1) ورود دین برای اصلاح و تغییر زندگی بشر است(هویت اصلاحی برای دین)

مقدمه2) اصلاح و تغییر نیازمند ظرفیت و توانمندی برای اصلاح و تغییر است(و الا با هویت اصلاحی دین معارض خواهد بود)

نتیجه: دین ظرفیت و توان اصلاح و تغییر زندگی بشر را دارد.

نکته: بافرض کسانیکه قائلند که دین فقط برای اصلاح آخرت آمده است(چون امر مهمی است)، با همین فرض هم اصلاح آخرت بدون اصلاح امور زندگی دنیایی، امری بی معنا است. زیرا دنیا و آخرت رابطه معناداری با یکدیگر دارند.

13.                 

تفسیرهای موجود در نظریه (چه اجزاء و روابط پنهانی در نظریه، آشکارسازی شده است؟)

1- برنامه ریز بودن دین

2- پاسخ گویی دین به نیازهای واقعی

3- توان و ظرفیت دین برای برنامه ریزی(بالقوه بودن تمام برنامه های دین در گزاره ها و برخی راهکارها عملیات اجرایی)

14.                 

توجیه‌های استفاده شده در نظریه (مثال‌ها و شواهد صدق به‌کاررفته در نظریه)

1- گواهی تاریخ بر برنامه ریز بودن دین اسلام(تأسیس حکومت توسط پیامبر(ص) در مدینه و اداره جامعه متنی بر همان گزاره های دین)

2- هویت اصلاحی دین

3- استفاده از گزاره های دین اسلام برای راهبردسازی و راهکارسازی(نان در اسلام- روش تحقیق مبتنی نظر اسلام)

15.                 

لوازم منطقی نظریه (دلالت‌های التزامی و مباشر نظریه)

بکارگیری روشهای مکمل برای استنطاق مدلهای عملیاتی از گزاره های دین

16.                 

نتایج معرفتی نظریه (چه تاثیری در چه فضای علمی ایجاد می‌کند؟)

 جریان‌سازی برای فقه تمدنی و تولید الگوی پیشرفت اسلامی

17.                 

آثار نظریه (آثار عینی که نظریه می‌تواند ایجاد کند یا ایجاد کرده است)

اطمینان قلبی و آرامش روانی دینداران نسبت به گزاره های دین

18.                 

رقباء نظریه (افکار و نظریاتی که همگرا با این نظریه نیستند و مخالف محسوب می‌شوند)

1- برخی قرائت های دین حداکثری

2- دین حداقلی

3- پروژه معنویت و عقلانیت

4- مخالفان دینداری

19.                 

روش گسترش نظریه (آیا صاحب‌نظریه، خودانتقادی‌ داشته است یا اشاره به شیوه تکمیل و بازسازی نظریه کرده است؟)

تولید مدلهای عملیاتی

جدول فوق شاخص‌های شکلی و سازه‌ای یک نظریه کامل را ارائه کرده است که در برخی از محورهای آن، شاخص محتوایی نیز در پرانتز ذکر شده است.

جدول زیر شاخص‌های ارزیابی یک مقاله علمی پژوهشی است که باید نظریه‌محور باشد و حاوی شاخص‌های محتوایی برای ارزیابی یک نظریه است:

محورهاي اصلي ارزيابي

محورهاي فرعي

ارزيابي

شاخص

امتياز از

صفر تا ده

ساختار و چهارچوب كلي تحقيق

1.   عنوان

عنوان، مُشير به مساله يا هدف تحقيق است، متمايزكننده از مسائل و موضوعات ديگرِ هم‌جنس است، در نظر شما جالب و تامل‌برانگيز است، به‌طوري‌كه تمايل پيدا مي‌كنيد مطلب آن را مطالعه كنيد يا اگر اين عنوان را به كسي كه در فضاي اين‌گونه مطالب قرار دارد بگوييد تمايل به پيگيري آن پيدا مي‌كند، درست‌نويسي شده است، استدراكي نيست(كلمات اضافي ندارد)، متناسب با نوع تحقيق است[1]

 

2.   چكيده

داراي چكيده است و چكيدة اثر حاويِ 4 مطلب زير است:

1.چكيدة مساله، 2.چكيدة فرضيه و فرضيه‌هاي رقيب، 3.چكيدة استدلال، 4.چكيدة نتيجه و اثر مطلب در صورت استفاده از تحقيق.

چكيده بيشتر از 70 كلمه نيست.

در چكيده هيچ‌گونه ارجاع وجود ندارد و چكيده به‌تنهايي يك بسته اطلاعاتي مفيد است.

 

3.   كليدواژه

داراي كليدواژه‌ است و كليدواژه‌هاي انتخاب شده براي اثر، داراي چهار خصلت زير است:

1. مفاهيمي است كه نمايانگر نقاط مركزيِ ديدِ محقق است، (ديدگاه اصلي محقق)

2. تعداد و ترتيب كليدواژه‌ها به‌صورت يك شبكه مفهومي[2]، كل اثر را در حداقل 5 واژه‌ها به‌تصوير مي‌كشد.

3. براي جستجوي اطلاعاتِ بيشتر راجع به موضوع، سبب بازيابي حداكثر اطلاعات با حداقل موارد غيرمرتبط مي‌شود.

4. با محتواي چكيده تناسب دارد.

 

4.   طرح موضوع

(طرح مساله، كليات)

داراي مقدمه‌اي است كه به‌طرح 8 مورد زير پرداخته است:

1.  تعيين و تعريف موضوع تحقيق

2. تعيين و تعريف مساله تحقيق (مساله تحقيق به صورت سوال يا مسالة كاربردي مطرح شده است به‌طوري كه خواننده احساس نياز به دانستن پاسخ اين سوال يا حل اين مساله، مي‌كند. (مرتبط با زندگي است و آنچه در اين تحقيق مورد نظر نيست را هم با ارائه موضوعات و مسائل مشابه مشخص كرده است- مساله تحقيق القاء‌كننده نيست و بي‌طرفانه تدوين شده است؛ گستره‌ يا گستره‌هايي كه مساله به آن تعلق دارد تعيين شده است؛ سنخ مساله مشخص شده است كه سوال از چيستي است يا سوال از چرايي يا سوال از چگونگي يا سوال از كاركرد و آثار)

3.      هدف از تحقيق (در تبيين هدف تحقيق، توانسته است اثر عملي استفاده از اين تحقيق را به‌تصوير بكشد)

4.    ضرورت تحقيق (در تبيين ضرورت تحقيق، توانسته است اختلال حاصل از عدم استفاده از نتيجه اين تحقيق را به‌تصوير بكشد به‌طوري كه مخاطب اولويتي براي اين تحقيق نسبت به موارد هم‌جنس آن احساس كند.)

5.    پيش‌فرض‌ها، مفاهيم و اصطلاحات اصلي تحقيق (در توصيف اين مبادي تصوري و تصديقي به‌گونه‌اي عمل شده است كه موارد مشابه و مشترك، متمايز شده‌اند و براي اين توصيف، مستند ارائه شده است، همچنين بيشتر از مقدار لازم براي شفاف‌سازي بحث، تفصيل داده نشده است.[3])

6.    پيشينه تحقيق (پيشينه و تاريخچه تحقيق در موضوعِ انتخاب شده بررسي و مستند شده است به‌طوري كه مخاطب را نسبت به بررسي تمام موارد مشابه قابل دسترس مطمئن مي‌سازد و موقعيت اين تحقيق را در گسترة علم تشخيص مي‌دهد و اينكه اين پيشينه را به‌صورت انتقادي مورد بررسي اجمالي قرار داده است.)

7.    تمايز تحقيق با موارد مشابه (تفاوت تحقيقِ حاضر با تحقيقات و مطالعات ديگران كه در سابقه تحقيق ارائه شده است، بيان شده و مشخص شده است كه اين تفاوت در مساله‌پردازي است يا در هدف‌گذاري يا در روش تحقيق يا در فرضيه‌پردازي يا در روش حل‌مساله و نوع تحليل؛ خلاقيت و نوآوري مولف مشخص شده باشد)

8.    روش تحقيق (رويكرد[4] تحقيق و روش انجام تحقيق تعريف شده است و  مراحل آن نيز به‌صورت قدم‌به‌قدم تبيين گرديده است. تناسب روش انتخاب شده با محتواي تحقيق اثبات شده است. (موجه بودن اين روش براي اين تحقيق اثبات شده است و محقق در طول تحقيق به اين روش پايبند بوده است)[5]

 

بدنه تحقيق

1.  فرضيه تحقيق

در ارائه فرضيه تحقيق، به‌طور مشخص 4 مطلب تبيين شده است:

1.دو يا چند مفهومي كه رابطة بين آنها در اين تحقيق بررسي شده است،

2.نوع رابطه (كميت، كيفيت، جهت)

3.شواهد اوليه‌اي كه سبب شده است ذهن محقق به‌سوي اين فرضيه معطوف شود.

4.فرضيه‌هاي رقيب

 

2.  توليد يا جمع‌آوري اطلاعات

روش توليد اطلاعات را بيان كرده است (روش تحليل و شكافت موضوع براي استخراج اطلاعات)

روش جستجوي اطلاعاتِ توليد‌شدة توسط ديگران را ارائه كرده است. (روش دست‌يابي به اطلاعات مرتبط، صادق، مستند و مستدل، جامع- شاخص گزينش و سنجش اطلاعات)

شيوه طبقه‌بندي و تحليل اطلاعات را توضيح داده است.

تعاريف ارائه شده، براي خواننده قابل تشخيص است و در مُعرِّف، قواعد صحت يك تعريف رعايت شده است.

در صورت وجود تعاريف مختلف از يك مفهوم، مقايسه تطبيقي ميان تعاريف صورت گرفته است و علت انتخاب تعريفِ مورد نظر تبيين شده است.

 

 

3.  استدلال

داراي قسمت مركزي كه متكفل تبيين تحليل و استدلال براي اثبات فرضيه تحقيق است مي‌باشد و اين مركزيت در فهرست و عنوان‌بندي و عبارت‌بندي‌ها، براي مخاطب كاملا مشخص است.

در استدلال بر فرضيه تحقيق، عبارات خطابي به‌كار گرفته نشده و بطور واضح برهان ارائه شده است. (صغري، كبري و تعيين حد وسط و ارائه نتيجه؛ مقدم، تالي و اثبات ملازمه)

در صورتي‌كه ديگران در اين موضوع نظر موافق داده‌اند، اين نظرها ارائه شده و وجه تاييد تحقيق توسط نظر آنها تبيين شده است. (تبيين مويدها)

 

 

4.  نقد فرضيه‌هاي رقيب

در صورتي‌كه ديگران در اين موضوع نظر مخالف دارند، اين نظرها ارائه شده و نقد شده است. (تحليل نقض‌ها و نقدها)

در نقد نظرات مخالفين،‌ خطابه نشده و به‌طور واضح مغالطه منطقي موجود در آنها تبيين شده است. (نوع مغالطه معلوم شده و شواهد فني وجود آن ارائه شده است)

در تبيين و اثبات فرضيه تحقيق،  نقد و تحليل نظرات ديگران، روشمندي آشكار ديده مي‌شود.

 

5.  نتيجه‌گيري

داراي بخش نتيجه‌گيري و جمع‌بندي است و در اين بخش با ذكر محورهاي مركزي مطالب گذشته و برقرار كردن ربط بين آنها، نتيجه به‌طور مشخص ارائه شده است.

كميّت نتيجه بيشتر از چكيده نيست.

نتيجة اخذ شده از استدلال، با فرضيه تحقيق تطابق واضح دارد. (اعم يا اخص يا لازم نتيجه نيست)

داراي توصيه كاربردي و ارائه نتيجه عملي تحقيق در زندگي است و در اين قسمت به بيان كليات اكتفا نشده و ربط توصية ارائه شده با نتايج تحقيق تبيين شده و شيوه استفاده از اين توصيه نيز تعريف شده است.

نتيجه داراي فهرست سوالات و مسائلي است كه در فضاي تحقيقِ انجام شده، هنوز نياز به بحث و بررسي دارد يا هنوز پاسخي براي آنها نيافته است.

 

6.  مستندات و ارجاعات

پاورقي يا پي‌نوشت مطالب، طوري است كه بر شفاف‌سازي جوانب علمي مطلب مي‌افزايد و خواننده احساس بي‌نيازي از آنها نكرده، تمايل به پيگيري آنها دارد.

مطالب نقل شده از ديگران در كل تحقيق كاملا قابل تشخيص و جداسازي از متن اصلي است. آدرس‌دهي نسبت به مطالب نقل شده از ديگر منابع، كامل و صحيح و براساس قالب استاندارد صورت گرفته است، به‌طوريكه خواننده به‌راحتي مي‌تواند منبع مورد نظر را شناسايي كند.

از منابع معتبر دست اول در فضاي علمي استفاده شده است.

نسبت به اعتبار منابع كاملا توضيح داده شده است به‌طوري‌كه خواننده احساس روشمندي در انتخاب و اعتباريابي منابع را در خود مي‌يابد.

تعداد منابع پژوهشي بر منابع آموزشي غلبه دارد.

فهرست منابع، واقعي است.

داراي فهرست منابع مطالعاتي براي تحقيق و بررسي بيشتر است. (كتابشناسي)

فهرست فوق داراي اولويت‌بندي است.

 

نماي كلان اثر

1.   قالب‌بندي و نگارش

داراي تاريخ شروع و اتمام، و تاريخ ارائه است.

داراي نشاني تماس براي بحث و بررسي بيشتر است.

كيفيت نگارش و رعايت قواعد دستور زباني، موجب مطالعة آسان و روان شده است. فضاسازيِ نگارش و صحفه‌بندي مطالب و بسته‌بندي ظاهريِ تحقيق، خواننده را راغب به پيگيري و مطالعه آن تا انتها مي‌كند.

 

2.  اثرات تحقيق

اين تحقيق قابليت ايجاد يك جريان فكري را دارد.

مطالعه اين اثر را به ديگران توصيه مي‌كنيد و متخصصين تمايل به مطالعه اين اثر خواهند داشت.

خواننده با مطالعه تحقيق، خود را با مولفي منظم، با برنامه و رو به رشد مواجه مي‌بيند.

خواننده با مطالعه اين تحقيق، نسبت به حقايق زندگي و تغيير در نگرش و رفتار، احساس بهبود مي‌كند.

فضاي تحقيق (از جهت ظاهر و محتوا) داراي نشانه‌هاي هدايت‌گر ذهن به‌سوي خداست و خواننده ظرائف و دقايقي را در بهبود رابطه با خداوند مي‌يابد و خود را با مولفي خداباور روبرو مي‌بيند.

 

[1] مثلا آشنايي با....،متناسب با مقالات آموزشي ترويجي است.

[2] نقش فهرست را براي مقاله ايفا مي‌كند.

[3] مبادي بحث به مسائل بحث تبديل نشده‌اند.

[4] رويكرد تجربي، رويكردتاريخي، رويكرد درون‌ديني، رويكرد ميان‌رشته‌اي، رويكرد تطبيقي، رويكرد تحليلي،رويكرد پديدارشناسانه

[5] در نهايت، مقدمه به‌گونه‌ايست كه خواننده، پاسخ سوالات ناخودآگاه ذهن خود را مي‌يابد كه عبارتند از: نويسنده به چه مطلبي پرداخته است و چرا؟ و ما را به كجا مي‌خواهد ببرد و در اين تحقيق چه كرده است؟

نتایج، آثار و لوازم پذیرش فرضیه:

هر نظریه‌ای که دارای شاخص‌های زیر باشد، نظریه برتر محسوب می‌گردد:

  1. درصد اهمیت و تاثیر مساله نظریه در زندگی
  2. سادگی و شفافیت برای اذهان
  3. حداقل بودن پیش‌فرض‌ها
  4.  حداکثر بودن تناسب با نظریات اثبات شده و منابع معتبر
  5.  قدرت استدلال و تبیین
  6.  درصد آزمون‌پذیری و گسترش مصادیق
  7.  میزان پایداری
  8.  به‌صرفه‌بودن اجرای نظریه
  9.  میزان قابلیت تعمیم و تولید سوالات و پاسخ‌های جدید

مباحث و مفاهیم کلیدی مرتبط به این بحث:

روش‌شناسی ، نظریه‌پردازی و تولید علم ، منطق نظریه‌ها ، سنجش نظریه‌ها، کرسی‌های نظریه‌پردازی

 

 

مشهد مقدس - چهارراه زرّینه - خیابان شهید محسن کاشانی - کاشانی۲۵ - تلفن05132285800 info@isin.ir